🏫 શ્રી લાખાબાવળ કુમાર શાળા
તા.જિ. જામનગર | ધોરણ : ૭ સામાજિક વિજ્ઞાન
સંકલન કર્તા : ઝાલા રાજેન્દ્રસિંહ પ્રતાપસિંહ • 9099397144 / 9913172830

પ્રકરણ ૧ : રાજપૂતયુગ : નવાં શાસકો અને રાજ્યો

ઇતિહાસ | ઉત્તર અને દક્ષિણ ભારતના રાજવંશો, શાસનવ્યવસ્થા, વેપાર-વાણિજ્ય અને સ્થાપત્ય

ધોરણ ૭ સા.વિ. Accordion સોલ્યુશન
"રાજપૂતો આપેલ વચન પ્રાણના ભોગે પણ પાળતા. શરણે આવેલાનું રક્ષણ કરવું અને રણમેદાનમાં પીઠ બતાવવા કરતાં શહીદી વહોરવી એ રાજપૂતો અને વીર રાજપૂતાણીઓનો મુદ્રાલેખ હતો."
વાંચી સંભળાવતી ઓડિયો સ્પીક સુવિધા (Text-to-Speech) & Accordion :
નીચે આપેલા કોઈપણ વિભાગના શીર્ષક પર ક્લિક કરવાથી તે પ્રશ્નોત્તરી ખુલશે અને બંધ થશે. સાથે આપેલા સ્પીકર બટન () પર ક્લિક કરશો એટલે મોબાઈલ કે કમ્પ્યુટર તે લખાણ સ્પષ્ટ ગુજરાતી અવાજમાં વાંચી સંભળાવશે!
૧. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક વાક્યમાં આપો
(૧) રાણીની વાવ કોણે બંધાવી હતી?

👉 ઉત્તર : રાણી ઉદયમતિએ પાટણમાં વિશ્વપ્રસિદ્ધ 'રાણીની વાવ' બંધાવી હતી.

(૨) ચૌહાણવંશના શાસકો આરંભમાં ક્યાં શાસન કરતા હતા?

👉 ઉત્તર : ચૌહાણવંશના શાસકો આરંભમાં સાંભર સરોવર નજીક શાકંભરી નામના સ્થળે શાસન કરતા હતા.

(૩) અણહિલવાડ પાટણની સ્થાપના કોણે કરી હતી?

👉 ઉત્તર : અણહિલવાડ પાટણની સ્થાપના વનરાજ ચાવડાએ કરી હતી.

(૪) વાઘેલાવંશનો છેલ્લો શાસક કોણ હતો?

👉 ઉત્તર : વાઘેલાવંશનો છેલ્લો શાસક કર્ણદેવ વાઘેલા હતો.

૨. (અ) ટૂંક નોંધ લખો
(૧) રાજપૂતોના ગુણો
👉 ઉત્તર :
રાજપૂતો બહાદુર અને ટેકીલા હતા. તેઓ આપેલ વચન પ્રાણના ભોગે પણ પાળતા. દુશ્મનને પીઠ બતાવવા કરતાં તેઓ મૃત્યુને વિશેષ પસંદ કરતા હતા. તેઓ ગૌબ્રાહ્મણ પ્રતિપાલક હતા. શરણે આવેલાનું તેઓ કોઈપણ ભોગે રક્ષણ કરતા. લડાઈમાં પણ તેઓ અધર્મ આચરતા નહિ.

ભારતની રાજપૂતાણીઓ પણ વીરત્વ માટે વિખ્યાત હતી. તેઓ પુત્ર અને પતિને હસતા મુખે યુદ્ધમાં વિદાય આપતી. સતીત્વ, નીડરતા અને સત્ય માટે તેઓ પ્રાણની પણ પરવા કરતી નહિ. જરૂર પડે તો તેઓ હાથમાં તલવાર લઈને રણમેદાને નીકળી પડતી.
(૨) રાજપૂતયુગનું વેપાર-વાણિજ્ય
👉 ઉત્તર :
રાજપૂતયુગમાં વાણિજ્યવ્યવસ્થા પર દેખરેખ રાખવા માટે એક અલગ વિભાગ હતો. આ વિભાગ વિદેશ ખાતેના વેપાર પરની જકાત વસૂલ કરવા, વસ્તુઓનું મૂલ્ય નક્કી કરવા, અને રાજ્ય માટે ઉપયોગી વસ્તુઓ મંગાવવાની વ્યવસ્થા કરતો હતો.

જમીનની ઉપજનો છઠ્ઠો ભાગ મુખ્ય કર હતો, જે 'ભાગ' નામે ઓળખાતો. આ ઉપરાંત, બંદરો અને નાકા પર તેમજ સિંચાઈ પર પણ કર ઉઘરાવવામાં આવતો હતો. આ સમયે દરિયાપારના વેપાર માટે ગુજરાતના સ્તંભતીર્થ (ખંભાત) અને ભૃગુકચ્છ (ભરૂચ) બંદરો જાણીતા હતા.
૨. (બ) નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો
(૧) ઉત્તર ભારતના કોઈ પણ ત્રણ મુખ્ય રાજવંશોનાં નામ જણાવો.

👉 ઉત્તર : ઉત્તર ભારતના ત્રણ મુખ્ય રાજવંશો : કનોજનું ગઢવાલ રાજ્ય, બુંદેલખંડના ચંદેલો, અને માળવાનું પરમાર રાજ્ય છે.

(૨) દક્ષિણ ભારતના કોઈ પણ ત્રણ મુખ્ય રાજવંશોનાં નામ જણાવો.

👉 ઉત્તર : દક્ષિણ ભારતના ત્રણ મુખ્ય રાજવંશો : ચાલુક્ય વંશ, રાષ્ટ્રકૂટ વંશ, અને પલ્લવ વંશ છે.

(૩) ગુજરાતનો પ્રથમ સુલતાન કોણ હતો?

👉 ઉત્તર : ઝફરખાન, જેણે 'મુઝફ્ફરશાહ' નામ ધારણ કર્યું હતું, તે ગુજરાતનો પ્રથમ સુલતાન હતો.

(૪) રાજમાતા મીનળદેવીએ પ્રજાકલ્યાણનાં ક્યાં-ક્યાં કાર્યો કર્યાં હતાં?

👉 ઉત્તર : રાજમાતા મીનળદેવી (મયણલ્લદેવી) આદર્શ રાજમાતા હતા અને તેમણે પ્રજાને ન્યાય આપવા માટે અનેક કામ કર્યા હતા. તેમણે સોમનાથનો યાત્રાળુવેરો બંધ કરાવ્યો હતો. ધોળકામાં મલાવ તળાવ અને વિરમગામમાં મુનસર તળાવના બાંધકામમાં તેમનો જ મહત્વનો નિર્ણય હતો.

૩. (અ) નીચે આપેલ વિકલ્પમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને ઉત્તર લખો
(૧) ઉત્તર ભારતમાં કયા રાજાના અવસાન બાદ નાનાં-નાનાં રાજ્યો સ્વતંત્ર થયાં?
(A) પુલકેશી બીજાના
(B) હર્ષવર્ધનના (✔)
(C) મિહિરભોજના
(D) વનરાજ ચાવડાના
સાચો ઉત્તર : (B) હર્ષવર્ધનના
(૨) બુંદેલખંડનું રાજ્ય પાછળથી કયા નામે ઓળખાયું હતું?
(A) જેજાકભુક્તિ (✔)
(B) શાકંભરી
(C) અણહિલવાડ
(D) ડાહાલ
સાચો ઉત્તર : (A) જેજાકભુક્તિ
(૩) માળવાના પરમારવંશના શાસકોમાં નીચેનામાંથી કોનો સમાવેશ થતો નથી?
(A) કુમારપાળ (✔ સોલંકી વંશ)
(B) ભોજ
(C) સિંધુરાજ
(D) સિયક
સાચો ઉત્તર : (A) કુમારપાળ
(૪) આઠમી સદીમાં બંગાળમાં કયા વંશનું શાસન હતું?
(A) ચંદેલવંશનું
(B) પરમારવંશનું
(C) પાલવંશનું (✔)
(D) ચાલુક્યવંશનું
સાચો ઉત્તર : (C) પાલવંશનું
(૫) રાણીની વાવ કયા વંશના શાસનકાળમાં બનાવવામાં આવેલ હતી?
(A) ચાવડાવંશના
(B) સોલંકીવંશના (✔)
(C) વાઘેલાવંશના
(D) મૈત્રકવંશના
સાચો ઉત્તર : (B) સોલંકીવંશના
૩. (બ) યોગ્ય જોડકાં જોડો
રાજવંશ 'અ' શાસક 'બ' સાચો ઉત્તર સાંભળો
(૧) સેનવંશ (C) વિજયસેન પ્રથમ ૧ - C
(૨) સોલંકીવંશ (E) કુમારપાળ ૨ - E
(૩) પાલવંશ (D) ગોપાલ ૩ - D
(૪) રાષ્ટ્રકૂટ વંશ (B) ગોવિંદ ત્રીજો ૪ - B
(૫) પલ્લવ વંશ (A) નરસિંહ વર્મન બીજો ૫ - A