👉 ઉત્તર :
મુઘલ વહીવટીતંત્રની વ્યવસ્થિત સ્થાપના અકબર દ્વારા કરવામાં આવી હતી :
• બાદશાહ : શાસનના કેન્દ્રમાં બાદશાહ રહેતા. તેઓ રાજ્યના સર્વોચ્ચ સેનાપતિ અને વડા ન્યાયાધીશ હતા. બાદશાહને સલાહ આપવા માટે એક મંત્રીપરિષદ હતી.
• દીવાન-એ-વઝીરે-કુલ : વહીવટીતંત્ર અને બાદશાહ વચ્ચે સંકલન સાધવા 'વજીર'ની નિમણૂક થતી, જે દીવાન-એ-વઝીરે-કુલ કહેવાતો. તે નાણાં અને મહેસૂલી વ્યવસ્થાનો વડો હતો.
• મીરબક્ષ : સેનાના વડાને 'મીરબક્ષ' કહેવામાં આવતો, જે સૈનિકોની ભરતી કરતો અને સેનાના અધિકારીઓની નિમણૂક કરતો.
• વાકિયાનવીસ : ગુપ્તચર તંત્રના વડા અને ગુપ્તચરો 'વાકિયાનવીસ' તરીકે ઓળખાતા.
• મીર-એ-સામાન : સમ્રાટની અંગત જરૂરિયાતોનું ધ્યાન રાખવા માટે 'મીર-એ-સામાન' નામનો વિશેષ સરકારી કારખાનાઓનો વિભાગ હતો.
• કાઝી : ન્યાય વ્યવસ્થાનો વડો 'કાઝી' કહેવાતો.
• મનસબદારી પ્રથા : અકબરે મહેસૂલી અને સૈન્ય સંચાલન માટે અનોખી 'મનસબદારી વ્યવસ્થા' શરૂ કરી હતી. મનસબ એટલે હોદ્દો કે પદ. જમીન મહેસૂલ વાર્ષિક ઉપજના ૧/૩ ભાગ જેટલું લેવામાં આવતું હતું.

👉 ઉત્તર :
મુઘલ યુગમાં ભારતીય સ્થાપત્યકલાનો અજોડ અને સર્વાંગી વિકાસ થયો હતો. મુઘલ શાસકોએ કિલ્લા, મહેલો, મસ્જિદો, મકબરા અને બાગ-બગીચાઓનું ભવ્ય નિર્માણ કર્યું :
• બાબર : તેણે આગ્રા અને લાહોરમાં સુપ્રસિદ્ધ બગીચાઓ (ચારબાગ પદ્ધતિ) બનાવ્યા હતા.
• શેરશાહ : શેરશાહે બિહારના સસારામમાં ભવ્ય મકબરો અને દિલ્હીમાં મસ્જિદ બંધાવી હતી.
• અકબર : અકબરે આગ્રાનો લાલ કિલ્લો બંધાવ્યો. તેણે નવી રાજધાની ફતેહપુર સિક્રી વસાવી તેમાં ગુજરાત વિજયની યાદમાં વિશ્વપ્રસિદ્ધ 'બુલંદ દરવાજો', સલીમ ચિશ્તીની દરગાહ, જામા મસ્જિદ અને પંચમહલનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું.
• જહાંગીર : જહાંગીરના સમયમાં સ્થાપત્યમાં સંગેમરમર (આરસપહાણ) નો ઉપયોગ ખૂબ વધ્યો.
• શાહજહાં : શાહજહાંનો સમય 'મુઘલ સ્થાપત્યકલાનો સુવર્ણયુગ' ગણાય છે. તેણે પત્ની મુમતાજ મહલની યાદમાં વિશ્વની સાતમી અજાયબી સમો તાજમહાલ, આગ્રાની મોતી મસ્જિદ અને દિલ્હીમાં ભવ્ય લાલકિલ્લો બંધાવ્યો (જેમાં દીવાન-એ-આમ, દીવાન-એ-ખાસ અને મયૂરાસન બનાવડાવ્યું).
• ઔરંગઝેબ : ઔરંગઝેબે ઔરંગાબાદમાં પત્નીની યાદમાં તાજમહાલ જેવો જ 'રાબિયા-ઉદ-દૌરાનનો મકબરો' બનાવ્યો હતો.

👉 ઉત્તર :
છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ મરાઠા સામ્રાજ્યના સ્થાપક અને વીર યોદ્ધા હતા :
• કિલ્લાઓ પર વિજય : તેમને નાની ઉંમરે પુણેની નાની જાગીર મળી હતી. તેમાંથી તેમણે ગેરિલા પદ્ધતિ (ગેરીલા યુદ્ધનીતિ / છાપામાર યુદ્ધ) નો ઉપયોગ કરી તોરણ, ચાકણ, સિંહગઢ, પુરંદર જેવા ૪૦થી પણ વધુ મહત્વપૂર્ણ કિલ્લાઓ જીતી લીધા હતા.
• બીજાપુર અને મુઘલો સામે સંઘર્ષ : તેમણે બીજાપુરના સુલતાન અને મુઘલ બાદશાહ ઔરંગઝેબ સાથે વર્ષો સુધી બાથ ભીડી અને અનેક વિજયો મેળવ્યા.
• આગ્રામાંથી છુટકારો : ઈ.સ. ૧૬૬૫માં પુરંદરની સંધિ બાદ ઔરંગઝેબે શિવાજીને આગ્રામાં નજરકેદ કર્યા, પરંતુ તેઓ પોતાની ચતુરાઈથી મીઠાઈના ટોપલામાં છુપાઈને છટકી ગયા અને ફરીથી મુઘલો સામે જબરદસ્ત વિજયકૂચ આદરી.
• રાજ્યાભિષેક : ઈ.સ. ૧૬૭૪માં રાજગઢના કિલ્લામાં તેમનો ભવ્ય રાજ્યાભિષેક થયો અને તેઓ 'છત્રપતિ' હિન્દવી સ્વરાજ્યના સમ્રાટ તરીકે ભારતભરમાં અમર બન્યા.

👉 ઉત્તર :
અકબર મુઘલ શાસકોમાં સૌથી ઉદાર અને બિનસાંપ્રદાયિક રાજા હતો :
• રાજપૂતો સાથે સંબંધો : તેણે હિંદુઓ પ્રત્યે ઉદાર નીતિ અપનાવી અને રાજપૂતો સાથે મૈત્રીપૂર્ણ તેમજ વૈવાહિક સંબંધો બાંધ્યા. રાજા માનસિંહ, ટોડરમલ અને બીરબલ જેવા હિંદુઓને સેના અને વહીવટમાં ઉચ્ચ પદો આપ્યા.
• દીન-એ-ઈલાહી : તેણે ફતેહપુર સિક્રીમાં 'ઇબાદતખાના'ની સ્થાપના કરી તમામ ધર્મોના વિદ્વાનો સાથે ચર્ચા કરી અને સર્વધર્મ સમભાવના આધારે 'દીન-એ-ઈલાહી' નામના નવા સંપ્રદાયની સ્થાપના કરી.
• ધાર્મિક સહિષ્ણુતા અને સુધારા : તેણે હિન્દુઓ પરથી અન્યાયી યાત્રાવેરો અને જજિયાવેરો નાબૂદ કર્યો હતો. તેણે બળજબરીપૂર્વકના ધર્માંતરણ પર કડક પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો.
• ગ્રંથોનો અનુવાદ : અકબરે રામાયણ, મહાભારત, અથર્વવેદ, પંચતંત્ર, બાઇબલ અને કુરાન જેવા પવિત્ર ધાર્મિક ગ્રંથોનો ફારસી ભાષામાં અનુવાદ કરાવ્યો હતો.

👉 ઉત્તર :
શેરશાહ સૂરી માત્ર વિજેતા જ નહીં, પરંતુ એક કુશળ વહીવટકર્તા અને ન્યાયપ્રિય સુધારક શાસક હતો :
• શાંતિ અને કાયદો વ્યવસ્થા : તેણે ડાકુઓ અને લૂંટારાઓનો સફાયો કરી રાજ્યમાં કાયદો અને શાંતિની સ્થાપના કરી હતી.
• ટપાલ વ્યવસ્થા : તેણે ઘોડેસવારો દ્વારા ઝડપી નવી ટપાલ-વ્યવસ્થા ઊભી કરી હતી.
• ધર્મશાળાઓ : તેણે વેપારીઓ અને મુસાફરોની સુવિધા માટે માર્ગો પર ધર્મશાળાઓ (સરાઈઓ) બંધાવી હતી.
• ચલણ : તેણે જૂના સિક્કા રદ કરી ચાંદીના 'રૂપિયા' નામના નવા સિક્કાનું ચલણ શરૂ કરાવ્યું હતું, જે આધુનિક ભારતીય ચલણનો પાયો બન્યો.
• ગ્રાન્ડ ટ્રંક રોડ (GT Road) : તેણે બંગાળથી શરૂ કરીને ઉત્તર ભારત અને પેશાવર સુધી વિસ્તરેલા ઐતિહાસિક રાજમાર્ગ 'ગ્રાન્ડ ટ્રંક રોડ'નું પુનઃનિર્માણ કરાવ્યું હતું અને માર્ગોની બંને બાજુ વૃક્ષો વવડાવ્યા હતા.