👉 ઉત્તર :
ભારતમાં મધ્યકાળ દરમિયાન થયેલા ધાર્મિક આંદોલનોમાં 'સૂફી આંદોલન' એક અત્યંત પ્રભાવશાળી ચળવળ હતી. આ આંદોલને હિન્દુ-મુસ્લિમ સાંસ્કૃતિક સમન્વયને જન્મ આપ્યો હતો :

• મૂળ વિચાર : સૂફી શબ્દ ઇસ્લામના આધ્યાત્મિક અને રહસ્યવાદી વિચારો વ્યક્ત કરે છે. તેનો મુખ્ય મત ઈશ્વર અને મનુષ્ય વચ્ચે પ્રેમનો સંબંધ સ્થાપિત કરવાનો છે.
• મુખ્ય પરંપરાઓ : ભારતમાં સૂફી મત ફેલાવનાર ચાર મુખ્ય પરંપરાઓ હતી: (૧) ચિશ્તી, (૨) સુહરાવર્દી, (૩) કાદરી અને (૪) નક્શબંદી.
• ચિશ્તી પરંપરા : અજમેરમાં ખ્વાજા મોઇનુદ્દીન ચિશ્તીએ ચિશ્તી પરંપરાની સ્થાપના કરી, જે ભારતભરમાં અતિ લોકપ્રિય બની. તેમના પછી કુતુબુદ્દીન બખ્તિયાર, બાબા ફરીદ અને હજરત નિઝામુદ્દીન ઓલિયા જેવા મહાન સંતો થયા.
• સુહરાવર્દી પરંપરા : બગદાદના શિયાબુદ્દીન સુહરાવર્દીએ આ પરંપરા સ્થાપી હતી અને ભારતમાં બહાઉદ્દીન ઝકરીયાએ તેનો ફેલાવો કર્યો હતો.

👉 ઉત્તર :
ભક્તિ-આંદોલન સામાન્ય જનતામાં ખૂબ ઝડપથી લોકપ્રિય બન્યું, જેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ હતા :

• સરળ અને સાદો ભક્તિમાર્ગ : અજ્ઞાન, અંધશ્રદ્ધા, વહેમો અને યાતનાઓથી પીડાતી પ્રજાને સંતોએ કોઈ અઘરા યજ્ઞો કે કર્મકાંડ વિના, કેવળ ઈશ્વરપ્રેમનો સરળ માર્ગ બતાવ્યો.
• લોકભાષામાં ઉપદેશ : સંતોએ સંસ્કૃતને બદલે પ્રજા સમજી શકે તેવી સ્થાનિક લોકબોલી (હિન્દી, ગુજરાતી, મરાઠી, બંગાળી વગેરે) માં દોહા, પદો અને ભજનોની રચના કરી.
• ઊંચ-નીચના ભેદભાવોનો વિરોધ : સંતોએ જ્ઞાતિપ્રથા અને આભડછેટનો ઉગ્ર વિરોધ કરી ઈશ્વરના દરબારમાં સૌ સમાન છે તેવો સંદેશ આપ્યો. ભક્તિના દ્વાર સ્ત્રીઓ અને નીચલી જ્ઞાતિઓ સહિત સૌ માટે ખુલ્લા મુકાયા.
• આચરણયુક્ત ઉપદેશ : સંતો માત્ર બોલતા નહોતા, પણ પોતે સાદગી અને સદાચારપૂર્ણ જીવન જીવીને આદર્શ પૂરું પાડતા હતા, જેની લોકો પર ઊંડી છાપ પડી.

👉 ઉત્તર :
મહારાષ્ટ્રમાં ભક્તિ-આંદોલનનું મુખ્ય કેન્દ્ર પંઢરપુરનું શ્રી વિઠોબા (વિઠ્ઠલ) મંદિર હતું :

• સંત જ્ઞાનેશ્વર : તેમણે મહારાષ્ટ્રમાં ભક્તિ-આંદોલનનો પાયો નાખ્યો. તેમણે માત્ર ૧૫ વર્ષની નાની ઉંમરે મરાઠી ભાષામાં ભગવદ્ગીતા પર પ્રસિદ્ધ ટીકા 'જ્ઞાનેશ્વરી' (ભાવાર્થ દીપિકા) લખી હતી.
• સંત નામદેવ : તેઓ યુવાનીમાં અધર્મના માર્ગે હતા, પરંતુ પશ્ચાત્તાપ થતાં સન્માર્ગે વળ્યા અને મહારાષ્ટ્રના મહાન લોકપ્રિય સંત બન્યા.
• સંત એકનાથ : તેઓ ઉચ્ચ-નીચ અને જ્ઞાતિભેદના કટ્ટર વિરોધી હતા. તેઓ સૌને સમાન ગણી પ્રેમ અને દયાનો ઉપદેશ આપતા.
• સંત તુકારામ : મહારાષ્ટ્રના મહાન સંતકવિ હતા. તેમના રચેલા મરાઠી ભક્તિપદો 'અભંગો' આજે પણ મહારાષ્ટ્રમાં ઘરેઘરે ગવાય છે.
• સમર્થ ગુરુ રામદાસ : તેઓ છત્રપતિ શિવાજી મહારાજના આધ્યાત્મિક ગુરુ હતા. તેમણે લોકોને વ્યવહાર અને ધર્મનો સમન્વય શીખવવા 'દાસબોધ' નામના પ્રખ્યાત ગ્રંથની રચના કરી હતી.

👉 ઉત્તર :
એકેશ્વરવાદી (ઈશ્વર એક જ છે તેવું માનનારી) સંત પરંપરામાં સંત કબીર સૌથી તેજસ્વી અને પ્રભાવશાળી સંત હતા :

• જીવન અને વ્યવસાય : તેઓ વ્યવસાયે સાદા વણકર (કાપડ વણનાર) હતા. ગૃહસ્થ જીવન જીવવાની સાથે તેમણે ભક્તિ કરી હતી.
• સાહિત્ય સર્જન : તેમના ભક્તિપદો અને સાખીઓ 'બીજક' નામના કાવ્યસંગ્રહમાં સંગ્રહિત છે. તેમના દોહાઓ આજે પણ લોકમુખે ગવાય છે. શીખોના પવિત્ર ગ્રંથ 'ગુરુગ્રંથ સાહિબ'માં પણ કબીરની વાણીનો સમાવેશ કરાયો છે.
• વિચારો : કબીર નિર્ગુણ ભક્તિશાખાના સંત હતા. તેઓ મૂર્તિપૂજા, તીર્થયાત્રા, બાહ્ય આડંબરો અને કઠોર ક્રિયાકાંડોના કટ્ટર વિરોધી હતા.
• સર્વધર્મ સમભાવ : કબીર માનતા કે રામ અને રહીમ, અલ્લાહ અને ઈશ્વર એક જ પરમાત્માનાં જુદાં જુદાં નામો છે. તેમના શિષ્યોમાં હિન્દુ અને મુસ્લિમ બંને ધર્મના લોકો સમાનભાવે સામેલ હતા.