ઇતિહાસ | ઔરંગઝેબ પછીનું ભારત, મરાઠા સામ્રાજ્ય, પેશ્વાઓ, શીખ રાજ્ય અને સવાઈ જયસિંહ
ધોરણ ૭ સા.વિ.Accordion સોલ્યુશન
"૧૮મી સદી એ ભારતના ઇતિહાસમાં મુઘલ સામ્રાજ્યના પતન અને મરાઠા, શીખ તથા પ્રાદેશિક સત્તાઓના ઉદય સાથે બ્રિટિશ શાસનની સ્થાપના તરફ દોરી જતો એક યુગપ્રવર્તક સંક્રાંતિકાળ હતો."
વાંચી સંભળાવતી ઓડિયો સ્પીક સુવિધા (Text-to-Speech) & Accordion :
નીચે આપેલા કોઈપણ વિભાગના શીર્ષક પર ક્લિક કરવાથી તે પ્રશ્નોત્તરી ખુલશે અને બંધ થશે. સાથે આપેલા સ્પીકર બટન () પર ક્લિક કરશો એટલે મોબાઈલ કે કમ્પ્યુટર તે લખાણ સ્પષ્ટ ગુજરાતી અવાજમાં વાંચી સંભળાવશે!
૧. નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યોમાં ઉત્તર આપો
(૧) બંગાળના પ્રથમ નવાબનું નામ શું હતું?
👉 ઉત્તર : બંગાળના પ્રથમ નવાબ મુર્શિદકુલીખાં (અને અલીવર્દીખાં) હતા.
(૨) રણજિતસિંહ કયા શીખ સમૂહમાંથી આવતા હતા?
👉 ઉત્તર : મહારાજા રણજિતસિંહ સુકરચકિયા નામના શક્તિશાળી શીખ સમૂહમાંથી આવતા હતા.
(૩) પાણિપતનું ત્રીજું યુદ્ધ કોની-કોની વચ્ચે થયું હતું?
👉 ઉત્તર : પાણિપતનું ત્રીજું યુદ્ધ (ઈ.સ. ૧૭૬૧માં) મરાઠાઓ અને ઇરાનના શાહ એહમદશાહ અબ્દાલી વચ્ચે થયું હતું (જેમાં મરાઠાઓની હાર થઈ હતી).
(૪) જયપુરની સ્થાપના કોણે કરી હતી?
👉 ઉત્તર : રાજસ્થાનમાં ગુલાબી નગરી જયપુર શહેરની સ્થાપના રાજા સવાઈ જયસિંહે કરી હતી.
૨. નીચેના પ્રશ્નોના મુદ્દાસર ઉત્તર આપો
(૧) ૧૮મી સદીના ભારતની રાજકીય સ્થિતિનો ચિતાર આપો.
👉 ઉત્તર :
૧૮મી સદીનું ભારત અનેક રાજકીય ઉથલપાથલ અને પરિવર્તનોવાળું હતું :
• મુઘલ સત્તાનું પતન : ઈ.સ. ૧૭૦૭માં ઔરંગઝેબના અવસાન પછી કેન્દ્રીય મુઘલ સત્તા નિર્બળ બની. મુઘલ ગાદી પર બહાદુરશાહ, જહાંદરશાહ, ફર્રુખસિયર, મહંમદશાહ અને શાહઆલમ બીજો જેવા નબળા શાસકો આવ્યા.
• વિદેશી આક્રમણો : ઈ.સ. ૧૭૩૯માં ઈરાનના નાદીરશાહના આક્રમણે મુઘલ સામ્રાજ્યના પાયા હચમચાવી દીધા અને દિલ્હીને લૂંટ્યું.
• સ્વતંત્ર રાજ્યોનો ઉદય : મુઘલ સામ્રાજ્ય તૂટતાં હૈદરાબાદ (નિઝામ), બંગાળ (નવાબ મુર્શિદકુલીખાં), મૈસૂર (હૈદરઅલી અને ટીપુ સુલતાન), રાજપૂત રાજ્યો અને પંજાબમાં શીખ સામ્રાજ્ય (રણજિતસિંહ) સ્વતંત્ર બન્યાં.
• મરાઠા સત્તા : બાલાજી વિશ્વનાથ અને બાજીરાવ પ્રથમના નેતૃત્વમાં પેશ્વાઓએ મરાઠા સામ્રાજ્યનો ભારતભરમાં વિસ્તાર કર્યો. પરંતુ ઈ.સ. ૧૭૬૧ના પાણિપતના ત્રીજા યુદ્ધમાં પરાજય થતાં મરાઠા સત્તાને મોટો ફટકો પડ્યો.
• અંગ્રેજોનો પગપેસારો : પ્લાસી (૧૭૫૭) અને બક્સર (૧૭૬૪) ના યુદ્ધો જીતીને બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ બંગાળમાં સત્તા જમાવી અને ભારતમાં બ્રિટિશ સામ્રાજ્યનો માર્ગ મોકળો કર્યો.
(૨) પેશ્વા બાજીરાવ પ્રથમની સિદ્ધિઓ જણાવો.
👉 ઉત્તર :
પેશ્વા બાજીરાવ પ્રથમ (ઈ.સ. ૧૭૨૦ થી ૧૭૪૦) મરાઠા ઇતિહાસના અજોડ સેનાપતિ, અપ્રતિમ યોદ્ધા અને ચતુર મુત્સદ્દી હતા :
• મરાઠા સામ્રાજ્યનો વિસ્તાર : તેમણે માત્ર ૨૦ વર્ષના શાસનકાળમાં ઉત્તર ભારત સુધી મરાઠા સામ્રાજ્યની ધ્વજા લહેરાવી દીધી.
• વિજયો : તેમણે મુઘલો પાસેથી માળવા, ગુજરાત અને બુંદેલખંડ જીતી લીધાં અને મરાઠા પ્રભાવ હેઠળ લાવ્યા.
• નિઝામનો પરાજય : તેમણે દક્ષિણ ભારતમાં હૈદરાબાદના નિઝામને ભોપાલ અને પાલખેડના યુદ્ધોમાં કારમો પરાજય આપ્યો હતો.
• તેમણે છત્રપતિ શાહુજી મહારાજની સત્તાને દ્રઢ બનાવી મહારાષ્ટ્રને એક અખિલ ભારતીય મહાન સામ્રાજ્યમાં પરિવર્તિત કરી દીધું હતું.
👉 ઉત્તર :
જયપુરના સ્થાપક રાજા સવાઈ જયસિંહ કુશળ રાજનીતિજ્ઞ હોવા ઉપરાંત ભારતના મહાન ખગોળશાસ્ત્રી અને વિજ્ઞાનપ્રેમી શાસક હતા :
• આધુનિક વેધશાળાઓ (જંતર-મંતર) : તેમણે તારાઓ અને ગ્રહોની ગતિનું સચોટ માપન કરવા માટે ભારતમાં પાંચ સ્થળોએ – દિલ્હી, જયપુર, ઉજ્જૈન, મથુરા અને વારાણસીમાં વિશાળ આધુનિક ખગોળીય વેધશાળાઓ સ્થાપી હતી.
• જયપુરની વેધશાળા (જંતર-મંતર) આજે પણ વર્લ્ડ હેરિટેજ તરીકે વિશ્વપ્રસિદ્ધ છે. તેમણે ખગોળ વિજ્ઞાનના અભ્યાસ માટે 'જીજ મુહમ્મદશાહી' નામનું ખગોળીય સારણીઓનું પુસ્તક પણ તૈયાર કરાવ્યું હતું.
(૪) મુઘલ ઘરાનાના અંતિમ શાસકોનાં નામનો ચાર્ટ તૈયાર કરો.