"પૃથ્વી એક ડુંગળીની જેમ એક ઉપર એક સ્તરોથી બનેલી છે. પૃથ્વીના આંતરિક બળો અને બાહ્ય પરિબળો (નદી, પવન, હિમનદી, સમુદ્રમોજાં) સતત અવનવાં મનોહર ભૂમિસ્વરૂપોનું સર્જન કરે છે."
વાંચી સંભળાવતી ઓડિયો સ્પીક સુવિધા (Text-to-Speech) & Accordion :
નીચે આપેલા કોઈપણ વિભાગના શીર્ષક પર ક્લિક કરવાથી તે પ્રશ્નોત્તરી ખુલશે અને બંધ થશે. સાથે આપેલા સ્પીકર બટન () પર ક્લિક કરશો એટલે મોબાઈલ કે કમ્પ્યુટર તે લખાણ સ્પષ્ટ ગુજરાતી અવાજમાં વાંચી સંભળાવશે!
૧. (અ) યોગ્ય જોડકાં જોડો
વિગત 'અ'
વિગત 'બ'
સાચો ઉત્તર
સાંભળો
(૧) પૃથ્વીસપાટીનું સૌથી ઊપલું સ્તર
(E) સિયાલ
૧ - E
(૨) રૂપાંતરિત ખડક
(C) આરસપહાણ
૨ - C
(૩) નદીનું કાર્ય
(D) પૂરનાં મેદાન
૩ - D
(૪) પવનનું કાર્ય
(B) રેતીના ઢૂવા
૪ - B
(૫) હિમનદીનું ઘસારાત્મક સ્વરૂપ
(A) ગોળાશ્મિ
૫ - A
૧. (બ) ખાલી જગ્યા પૂરો
(૧) પૃથ્વીનું સૌથી આંતરિક સ્તર ............ નામે ઓળખાય છે.
👉 પૃથ્વીનું સૌથી આંતરિક સ્તર ભૂગર્ભ (કેન્દ્રીય કોર - નિફે) નામે ઓળખાય છે.
(૨) અનાજ પીસવા માટે ............ પથ્થરનો ઉપયોગ થાય છે.
👉 અનાજ પીસવા માટે ગ્રેનાઈટ પથ્થરનો ઉપયોગ થાય છે.
(૩) ભૂકવચની નીચે જે સ્થાને કંપનની શરૂઆત થાય છે તેને ............ કેન્દ્ર કહે છે.
👉 ભૂકવચની નીચે જે સ્થાને કંપનની શરૂઆત થાય છે તેને ઉદ્ગમ (ભૂકંપ કેન્દ્ર) કહે છે.
(૪) સમુદ્રમોજાંના ઘસારણથી દીવાલ જેવા રચાતા ભૂસ્વરૂપને ............ નામે ઓળખવામાં આવે છે.
👉 સમુદ્રમોજાંના ઘસારણથી દીવાલ જેવા રચાતા ભૂસ્વરૂપને સ્ટેક નામે ઓળખવામાં આવે છે.
(૫) પવનની ગતિ ઘટતાં માટીના કણ જમીન પર પથરાય તેને ............ કહે છે.
👉 પવનની ગતિ ઘટતાં માટીના કણ જમીન પર પથરાય તેને ઢૂવા (રેતીના ટેકરા) કહે છે.
૨. નીચેના પ્રશ્નોના એક વાક્યમાં ઉત્તર લખો
(૧) સિયાલ સ્તર મુખ્યત્વે કયાં ખનીજ તત્ત્વોનું બનેલું છે?
👉 ઉત્તર : સિયાલ (Si-Al) સ્તર મુખ્યત્વે સિલિકા (રેતી) અને એલ્યુમિના જેવાં ખનીજ તત્ત્વોનું બનેલું છે.
(૨) ખડકોના મુખ્ય ત્રણ પ્રકારો જણાવો.
👉 ઉત્તર : ખડકોના મુખ્ય ત્રણ પ્રકારો છે : (૧) અગ્નિકૃત ખડકો, (૨) પ્રસ્તર (જળકૃત) ખડકો અને (૩) રૂપાંતરિત ખડકો.
(૩) આંતરિક અગ્નિકૃત ખડકો એટલે શું?
👉 ઉત્તર : જ્યારે પ્રવાહી મેગ્મા (લાવારસ) પૃથ્વીના પેટાળમાંથી બહાર નીકળવાને બદલે ભૂકવચની અંદર ખૂબ ઊંડાઈએ જ ઠરીને નક્કર બની જાય છે, ત્યારે તેને આંતરિક અગ્નિકૃત ખડકો (જેમ કે ગ્રેનાઈટ) કહે છે.
(૪) આંતરિક બળ એટલે શું?
👉 ઉત્તર : જે બળ પૃથ્વીના આંતરિક ભાગમાં નિર્માણ પામે છે તેને આંતરિક બળ (Endogenic Force) કહે છે (દા.ત. ભૂકંપ, જ્વાળામુખી).
(૫) જળપ્રપાત કોને કહે છે?
👉 ઉત્તર : જ્યારે નદીનું પાણી કોઈ ઊંચા નક્કર ખડક પરથી સીધા ઢોળાવવાળી ખીણ કે નીચાણવાળી સપાટી પર જોરથી નીચે પડે છે, ત્યારે તેને જળપ્રપાત (જળધોધ - Waterfall) કહે છે.
૩. ટૂંક નોંધ લખો
(૧) સિયાલ અને સિમા
👉 ઉત્તર :
પૃથ્વીસપાટીનું સૌથી ઉપરનું પાતળું સ્તર 'ભૂકવચ' (પોપડો) કહેવાય છે. તેના મુખ્ય બે ભાગ છે :
• સિયાલ (SIAL) : ભૂમિખંડની સપાટી મુખ્યત્વે સિલિકા (Si) અને એલ્યુમિના (Al) જેવાં હલકાં ખનીજોની બનેલી હોવાથી તેને 'સિયાલ' કહેવામાં આવે છે. તે ભૂમિખંડો પર આશરે ૩૫ કિલોમીટરની ઊંડાઈ સુધી વિસ્તરેલું છે.
• સિમા (SIMA) : મહાસાગરોનું તળિયું મુખ્યત્વે સિલિકા (Si) અને મેગ્નેશિયમ (Ma) જેવાં ભારે ખનીજોનું બનેલું છે, તેથી તેને 'સિમા' કહેવામાં આવે છે. તે સિયાલની નીચે આવેલું છે.
(૨) પવનનું કાર્ય સદૃષ્ટાંત સમજાવો.
👉 ઉત્તર :
રણ પ્રદેશમાં પવન એ ઘસારણ, પરિવહન અને નિક્ષેપણનું સૌથી મુખ્ય અને સક્રિય પરિબળ છે :
• ભૂછત્ર ખડક : પવન જમીન નજીક વધુ રેતીના કણો ઉડાડતો હોવાથી તે ખડકોના ઉપરના ભાગ કરતાં નીચલા ભાગને વધુ ઝડપથી ઘસે છે. પરિણામે ખડકનો આધાર સાંકડો અને મથાળું પહોળું (છત્રી જેવું) બને છે, જેને 'ભૂછત્ર ખડક' કહે છે.
• રેતીના ઢૂવા (Barchans) : પવન પોતાની સાથે રેતીને દૂર દૂર સુધી લઈ જાય છે. જ્યારે પવનની ગતિ ધીમી પડે છે કે કોઈ અવરોધ આવે છે ત્યારે રેતી જમીન પર પથરાઈને ટેકરીઓ રચે છે, જેને 'ઢૂવા' કહે છે.
• લોએસ (Loess) : જ્યારે રેતી અને માટીના અત્યંત બારીક કણો પવન દ્વારા ઊડીને દૂરના વિશાળ મેદાની વિસ્તારોમાં જમા થાય છે ત્યારે 'લોએસનાં મેદાનો' બને છે. ચીનમાં આવા વિશાળ લોએસ નિક્ષેપો આવેલા છે.
(૩) રૂપાંતરિત ખડક સદૃષ્ટાંત સમજાવો.
👉 ઉત્તર :
અગ્નિકૃત ખડકો અને પ્રસ્તર (જળકૃત) ખડકો જ્યારે પૃથ્વીના પેટાળમાં રહેલા અતિશય ઊંચા તાપમાન અને અસહ્ય દબાણના કારણે પોતાના મૂળભૂત ગુણધર્મો, રંગ અને બંધારણ બદલીને નવા સ્વરૂપમાં ફેરવાઈ જાય છે, ત્યારે તેને 'રૂપાંતરિત ખડકો' (Metamorphic Rocks) કહેવામાં આવે છે.
• દૃષ્ટાંત (ઉદાહરણો) :
૧. ચીકણી માટી અતિશય ગરમી-દબાણથી સ્લેટમાં રૂપાંતરિત થાય છે.
૨. સામાન્ય ચૂનાનો પથ્થર (Limestone) રૂપાંતરિત થઈને અત્યંત સુંદર આરસપહાણ (માર્બલ) બને છે.
૩. કોલસો દબાણથી હીરા (Diamond) માં રૂપાંતરિત થાય છે.
૪. નીચેના પ્રશ્નોના સવિસ્તર ઉત્તર આપો
(૧) પૃથ્વીની આંતરિક રચના આકૃતિ સહ સમજાવો.
👉 ઉત્તર :
પૃથ્વીની આંતરિક રચના ડુંગળીની જેમ એકબીજા પર ગોઠવાયેલા સ્તરો સ્વરૂપે છે. પૃથ્વીના મુખ્ય ત્રણ સ્તરો છે :
• ૧. ભૂકવચ (પોપડો - Crust) : પૃથ્વીસપાટીનું સૌથી ઉપરનું અને સૌથી પાતળું સ્તર છે. ભૂમિખંડો પર આશરે ૩૫ કિલોમીટર જાડાઈ ધરાવે છે. ભૂમિખંડનું સ્તર સિલિકા અને એલ્યુમિના (સિયાલ)નું બનેલું છે, જ્યારે મહાસાગરનું તળિયું સિલિકા અને મેગ્નેશિયમ (સિમા)નું બનેલું છે.
• ૨. મેન્ટલ (Mantle) : ભૂકવચની બરાબર નીચે આવેલું આ મધ્યવર્તી સ્તર છે, જે પૃથ્વીના પેટાળમાં આશરે ૨૯૦૦ કિલોમીટરની ઊંડાઈ સુધી વિસ્તરેલું છે. તેમાં અર્ધપ્રવાહી મેગ્મા રહેલો છે.
• ૩. ભૂગર્ભ (કોર - Core) : તે પૃથ્વીનું સૌથી કેન્દ્રીય અને આંતરિક સ્તર છે, જેની ત્રિજ્યા આશરે ૩૫૦૦ કિલોમીટર છે. તે મુખ્યત્વે નિકલ (Ni) અને ફેરસ-લોખંડ (Fe) જેવા ભારે ધાતુતત્ત્વોનું બનેલું હોવાથી તેને 'નિફે' (Nife) કહે છે. અહીં અતિશય ગરમી, ભારે દબાણ અને ઉચ્ચ ઘનતા જોવા મળે છે.
(૨) ખડકોના પ્રકાર ઉદાહરણ આપી સમજાવો.
👉 ઉત્તર :
નિર્માણ પ્રક્રિયાના આધારે ખડકોના મુખ્ય ત્રણ પ્રકારો પડે છે :
• (૧) અગ્નિકૃત ખડકો (Igneous Rocks) : પૃથ્વીના પેટાળમાંથી નીકળતો ધગધગતો મેગ્મા (લાવારસ) ઠંડો થઈ નક્કર બને ત્યારે અગ્નિકૃત ખડક બને છે. તેના બે પેટા પ્રકાર છે :
• બાહ્ય અગ્નિકૃત ખડક : લાવા પૃથ્વીની સપાટી પર ઝડપથી ઠરીને બારીક કણોવાળો ખડક બને છે (દા.ત. બેસાલ્ટ).
• આંતરિક અગ્નિકૃત ખડક : મેગ્મા પેટાળમાં જ ધીમે ધીમે ઠરે છે અને મોટા દાણાવાળો બને છે (દા.ત. ગ્રેનાઈટ).
• (૨) પ્રસ્તર કે જળકૃત ખડકો (Sedimentary Rocks) : ખડકો ઘસાઈ, તૂટીને નદી, પવન કે હિમનદી દ્વારા ખેંચાઈને સરોવર કે સમુદ્રના તળિયે સ્તર સ્વરૂપે જમા થાય છે. વર્ષો જતાં આ કાંપના સ્તરો દબાઈને નક્કર બને છે, જેમાં વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના જીવાશ્મિ (Fossils) પણ સચવાય છે (દા.ત. રેતીયો પથ્થર - Sandstone, ચૂનાનો પથ્થર).
• (૩) રૂપાંતરિત ખડકો (Metamorphic Rocks) : અગ્નિકૃત અને પ્રસ્તર ખડકો ઊંચા તાપમાન અને અસહ્ય દબાણને લીધે પોતાના મૂળ ગુણો બદલીને રૂપાંતરિત થાય છે (દા.ત. ચીકણી માટીમાંથી સ્લેટ અને ચૂનાપથ્થરમાંથી આરસપહાણ - માર્બલ).
(૩) નદી અથવા હિમનદીનું ભૂમિસ્વરૂપ સમજાવો.
👉 ઉત્તર :
• ૧. નદીનું કાર્ય અને ભૂમિસ્વરૂપો :
૧. જળપ્રપાત : નદી જ્યારે ઊંચા નક્કર ખડક પરથી ઊંડી ખીણમાં સીધી પડે ત્યારે જળધોધ રચે છે.
૨. સર્પાકાર વહનમાર્ગ (Meanders) : મેદાની પ્રદેશમાં પ્રવેશતાં નદી વાંકાચૂકા વળાંકો લે છે. વધુ ઘસારણથી ક્યારેક ઘોડાની નાળ જેવું 'નાળાકાર સરોવર' બને છે.
૩. પૂરનાં મેદાનો અને કુદરતી તટબંધ : ચોમાસામાં પૂર આવતાં કાંપ પથરાઈને અત્યંત ફળદ્રુપ 'પૂરનાં મેદાનો' બને છે અને નદીના બંને કાંઠે કાંપના ઊંચા ઢગ એટલે 'કુદરતી તટબંધ' રચાય છે.
૪. મુખત્રિકોણ (ડેલ્ટા) : સમુદ્રને મળતા પહેલાં નદીનો વેગ સાવ ધીમો પડતાં તે અનેક શાખાઓમાં વહેંચાઈને ત્રિકોણાકાર ફળદ્રુપ મુખત્રિકોણ પ્રદેશ રચે છે.
• ૨. હિમનદીનું કાર્ય અને ભૂમિસ્વરૂપો :
૧. 'U' આકારની ખીણ : ઊંચા હિમાચ્છાદિત પર્વતો પર વહેતી બરફની હિમનદી નીચેના ખડકોનું ઘસારણ કરીને ઊંડી સપાટ તળિયાવાળી 'U' આકારની ખીણ બનાવે છે.
૨. સરોવર (ટાર્ન - Tarn) : હિમનદી પીગળતાં પર્વતીય ખાડાઓમાં પાણી ભરાઈ સુંદર હિમસરોવરો બને છે.
૩. ડ્રમલિન (Drumlin) : હિમનદી પોતાના પ્રવાહ સાથે લાવેલા કાંકરા, માટી અને પથ્થરોનું નિક્ષેપણ કરીને ઊંધા ઈંડા જેવી ટેકરીઓ રચે છે, જેને 'ડ્રમલિન' કહે છે.