🏫 શ્રી લાખાબાવળ કુમાર શાળા
તા.જિ. જામનગર | ધોરણ : ૭ સામાજિક વિજ્ઞાન
સંકલન કર્તા : ઝાલા રાજેન્દ્રસિંહ પ્રતાપસિંહ • 9099397144 / 9913172830

પ્રકરણ ૧૩ : આપત્તિ-વ્યવસ્થાપન

આપત્તિ વ્યવસ્થાપન | કુદરતી અને માનવસર્જિત આપત્તિઓ, ભૂકંપ, પૂર, વાવાઝોડું, ત્સુનામી અને ટ્રાફિક સુરક્ષા

ધોરણ ૭ સા.વિ. આપત્તિ સુરક્ષા Accordion સોલ્યુશન
"આપત્તિ સમયે ગભરાવાને બદલે પૂર્વતૈયારી, ધીરજ, સાવચેતી અને વ્યવસ્થિત આયોજન જ જાનમાલનું મોટા પાયે રક્ષણ કરી શકે છે. ટ્રાફિક નિયમોનું પાલન એ પણ અકસ્માત રૂપી આપત્તિથી બચવાનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે."
વાંચી સંભળાવતી ઓડિયો સ્પીક સુવિધા (Text-to-Speech) & Accordion :
નીચે આપેલા કોઈપણ વિભાગના શીર્ષક પર ક્લિક કરવાથી તે પ્રશ્નોત્તરી ખુલશે અને બંધ થશે. સાથે આપેલા સ્પીકર બટન () પર ક્લિક કરશો એટલે મોબાઈલ કે કમ્પ્યુટર તે લખાણ સ્પષ્ટ ગુજરાતી અવાજમાં વાંચી સંભળાવશે!
૧. યોગ્ય શબ્દ વડે ખાલી જગ્યા પૂરો
(૧) આપત્તિને સામાન્ય વ્યવહારમાં લોકો આપદા, હોનારત કે ............ નામે ઓળખે છે.

👉 આપત્તિને સામાન્ય વ્યવહારમાં લોકો આપદા, હોનારત કે પ્રકોપ નામે ઓળખે છે.

(૨) પ્રચંડ વાતાવરણીય તોફાનોને વાવાઝોડું કે ............ નામે ઓળખાય છે.

👉 પ્રચંડ વાતાવરણીય તોફાનોને વાવાઝોડું કે ચક્રવાત (Cyclone) નામે ઓળખાય છે.

(૩) સાગરના તળિયે થતા ભૂકંપોથી ઉદ્ભવતા વિનાશકારી મોજાં ............ નામે ઓળખાય છે.

👉 સાગરના તળિયે થતા ભૂકંપોથી ઉદ્ભવતા વિનાશકારી મોજાં ત્સુનામી (Tsunami) નામે ઓળખાય છે.

(૪) સાયકલ રોડની ............ બાજુએ ચલાવવી જોઈએ.

👉 સાયકલ હંમેશા રોડની ડાબી બાજુએ ચલાવવી જોઈએ.

૨. યોગ્ય જોડકાં જોડો
વિગત 'અ' વિગત 'બ' સાચો ઉત્તર સાંભળો
(૧) ભૂકંપ (B) આગાહી કરવી શક્ય નથી. ૧ - B
(૨) પૂર (A) આગાહી કરી શકાય છે. ૨ - A
(૩) કાર (D) સીટબેલ્ટ ૩ - D
(૪) ટુ વ્હીલર (E) હેલ્મેટ ૪ - E
૩. નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યોમાં ઉત્તર આપો
(૧) કુદરતી આપત્તિનાં કોઈ પણ ચાર નામ લખો.

👉 ઉત્તર : કુદરતી આપત્તિનાં ચાર મુખ્ય નામ : ભૂકંપ, પૂર, ત્સુનામી અને વાવાઝોડું (ચક્રવાત) છે.

(૨) વાવાઝોડું એટલે શું?

👉 ઉત્તર : વાતાવરણમાં હવાના દબાણમાં સર્જાતી અસમતુલાની પરિસ્થિતિથી ઉદ્ભવતા પ્રચંડ અને વિનાશકારી વાતાવરણીય તોફાનોને 'વાવાઝોડું' કે 'ચક્રવાત' કહેવાય છે.

(૩) પૂર આવવા માટે કયાં-ક્યાં કારણો જવાબદાર છે?

👉 ઉત્તર : પૂર આવવા માટે કુદરતી કારણો જેવાં કે એકધારો ભારે વરસાદ (અતિવૃષ્ટિ) કે ઉપરવાસમાં ડેમ તૂટવો ઉપરાંત, કુદરતી ઢોળાવને અવગણીને કરાયેલ અણઘડ બાંધકામ અને કુદરતી જળનિકાલના માર્ગોમાં માનવસર્જિત અવરોધ જેવાં કારણો જવાબદાર છે.

(૪) ટ્રાફિક સંકેતો કેટલા પ્રકારનાં છે? કયા-કયા?

👉 ઉત્તર : ટ્રાફિક સંકેતોના મુખ્ય ત્રણ પ્રકાર છે :
૧. ફરજિયાત સંકેતો (લાલ વર્તુળમાં)
૨. સાવધાનીદર્શક / ચેતવણી સંકેતો (ત્રિકોણમાં)
૩. માહિતીદર્શક સંકેતો (ચોરસ કે લંબચોરસમાં)

૪. માંગ્યા મુજબ સવિસ્તર ઉત્તર આપો
(૧) ભૂકંપ સમયે કઈ-કઈ સાવચેતીઓ રાખવી જોઈએ?
👉 ઉત્તર :
ભૂકંપ એક અણધારી આપત્તિ છે, તેથી ભૂકંપના આંચકા વખતે નીચે મુજબની સાવચેતીઓ રાખવી જોઈએ :

• શું કરવું :
૧. જો તમે શાળા કે વર્ગખંડમાં હોવ તો ગભરાયા વગર પાટલી (બેન્ચ) નીચે માથું ઢાંકીને બેસી જવું.
૨. ઘરમાં હોવ તો મજબૂત ટેબલ, પલંગ કે દીવાલના ખૂણામાં ઊભા રહેવું.
૩. ખુલ્લા મેદાનમાં હોવ તો મકાનો, વૃક્ષો, વીજળીના થાંભલા અને તારથી દૂર રહેવું.
૪. સાચા સમાચાર જાણવા રેડિયો કે ટીવી પર સત્તાવાર માહિતી સાંભળવી અને અફવાઓથી દૂર રહેવું.

• શું ન કરવું :
૧. ભૂકંપ વખતે ભાગદોડ કે બૂમાબૂમ કરવી નહિ.
૨. બહુમાળી મકાનોમાંથી નીચે ઉતરવા માટે લિફ્ટનો ઉપયોગ ક્યારેય ન કરવો, માત્ર સીડીનો જ ઉપયોગ કરવો.
૩. ગેસ લીકેજ હોવાની શક્યતા હોવાથી દીવાસળી સળગાવવી નહિ કે વીજળીની સ્વીચો ચાલુ કરવી નહિ.
(૨) આપત્તિની અસરો જણાવો.
👉 ઉત્તર :
કુદરતી કે માનવસર્જિત આપત્તિઓની માનવજીવન અને અર્થતંત્ર પર અત્યંત ઘાતક અસરો થાય છે :

• જાનમાલનું ભારે નુકસાન : હજારો લોકો મૃત્યુ પામે છે અથવા ઘાયલ થાય છે. અસંખ્ય મકાનો, પુલો, રસ્તા અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર નાશ પામે છે.
• આર્થિક નુકસાન : આપત્તિગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં થયેલા નુકસાનનું સમારકામ અને પુનઃનિર્માણ કરતાં સરકારને અબજો રૂપિયાનો ખર્ચ થાય છે અને દેશના વિકાસકામો પાછળ ઠેલાય છે.
• સામાજિક અને માનસિક અસર : જે પરિવારોએ પોતાના સ્વજનો કે બાળકો ગુમાવ્યા હોય તેઓ લાંબા સમય સુધી માનસિક આઘાત, હતાશા અને શોકમાં ડૂબી જાય છે.
• રોજગારી અને ગરીબી : કમાનાર મુખ્ય વ્યક્તિનું મૃત્યુ થતાં આખો પરિવાર નિરાધાર બની જાય છે.
• પુનર્વસન સમસ્યા : આપત્તિમાં કાયમી વિકલાંગતાનો ભોગ બનેલા લોકો અને અનાથ થયેલા બાળકોના પુનર્વસનની સમસ્યા અત્યંત ગંભીર અને જટિલ બને છે.
(૩) શહેરોમાં વાહનોની વધુ અવર-જવરવાળા વિસ્તારોમાં રસ્તો પસાર કરવામાં કેવી-કેવી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે? તમારા અનુભવો જણાવો.
👉 ઉત્તર :
આજના આધુનિક શહેરીકરણમાં વધુ ટ્રાફિકવાળા રસ્તાઓ પર પગપાળા રસ્તો ઓળંગતી વખતે નીચે મુજબની ગંભીર મુશ્કેલીઓ પડે છે :

• અકસ્માતનો સતત ભય : વાહનોની અવિરત અને બેફામ ઝડપને કારણે રસ્તો ક્રોસ કરવો અત્યંત જોખમી બની જાય છે, ખાસ કરીને વૃદ્ધો, બાળકો અને દિવ્યાંગો માટે.
• ઝીબ્રા ક્રોસિંગ અને સુવિધાઓનો અભાવ : ઘણા મુખ્ય રસ્તાઓ પર રાહદારીઓ માટે 'ઝીબ્રા ક્રોસિંગ', પેડેસ્ટ્રિયન સિગ્નલ કે ફૂટ ઓવરબ્રિજ હોતા નથી અથવા તેના પર વાહનો ઊભા રહી જાય છે.
• ધ્વનિ અને વાયુ પ્રદૂષણ : વાહનોના કાન ફાડી નાખતા કર્કશ હોર્ન અને ધુમાડાને કારણે માનસિક ગૂંચવણ અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થાય છે.
• ટ્રાફિક નિયમોનું ઉલ્લંઘન : કેટલાક વાહનચાલકો રેડ સિગ્નલ હોવા છતાં વાહન હંકારી મૂકે છે જેથી અકસ્માત સર્જાય છે.
• સમયનો વ્યય : ટ્રાફિક સતત ચાલુ રહેતો હોવાથી રસ્તો ઓળંગવા માટે લાંબો સમય સુધી રાહ જોવી પડે છે.