👉 ઉત્તર :
• ભૌગોલિક સ્થાન : ગુજરાત રાજ્યની ઉત્તર-પશ્ચિમ સરહદે કચ્છનું રણ આવેલું છે. તેના બે ભાગ પડે છે : નાનું રણ અને મોટું રણ.
• વિશેષતા : આ રણ એ રાજસ્થાનના થરના રણનો જ એક ભાગ છે. દરિયાનું પાણી સુકાઈ જતાં જામેલા મીઠાના થરના લીધે અહીં વિશ્વપ્રસિદ્ધ 'સફેદ રણ' રચાયું છે. અહીંની આબોહવા અત્યંત ગરમ અને શુષ્ક છે.
• વનસ્પતિ : કચ્છના બન્ની વિસ્તારમાં પૌષ્ટિક ઘાસ અને કાંટાળાં ઝાંખરાં જોવા મળે છે.
• પ્રાણી-પક્ષી જીવન : કચ્છના નાના રણમાં વિશ્વમાં માત્ર અહીં જ જોવા મળતાં 'ઘુડખર' (જંગલી ગધેડા) વસે છે. મોટા રણના કાદવ-કીચડવાળા વિસ્તારોમાં ગુજરાતનું રાજ્યપક્ષી 'સુરખાબ' (ફ્લેમિંગો) હજારોની સંખ્યામાં ઈંડાં મૂકવા આવે છે. આ ઉપરાંત ઘોરાડ, કુંજ, ચિંકારા, હેણોતરો, સોનેરી શિયાળ અને નીલગાય જેવાં પ્રાણીઓ જોવા મળે છે.

👉 ઉત્તર :
પૃથ્વી પર પીવાલાયક મીઠું પાણી અત્યંત મર્યાદિત (માત્ર ૩% કરતાં ઓછું) છે. વધતી વસ્તી અને પ્રદૂષણને કારણે જળ સંરક્ષણ અનિવાર્ય બન્યું છે :

• જળસંચયન (Rainwater Harvesting) : વરસાદના વહી જતા પાણીને રોકીને જમીનમાં ઉતારવા માટે બંધારા, ચેકડેમ, શોષકૂવા અને ખેત-તલાવડીઓનું નિર્માણ કરવું.
• ભૂગર્ભજળ રીચાર્જ : ભૂમિગત જળસ્તર ઊંચા લાવવાના સતત પ્રયાસો કરવા.
• કરકસરભર્યો ઉપયોગ : ઘર વપરાશ, શૌચાલય અને બાગ-બગીચામાં નળ ખુલ્લા ન રાખતાં પાણીનો કરકસરપૂર્વક ઉપયોગ કરવો.
• સિંચાઈ સુધારણા : ખેતીમાં પાણીનો બગાડ અટકાવવા ટપક અને ફુવારા સિંચાઈ પદ્ધતિનો વ્યાપ વધારવો.
• પ્રદૂષણ નિયંત્રણ : નદીઓ, તળાવો અને જળાશયોમાં ગંદુ કે કેમિકલયુક્ત ઔદ્યોગિક પાણી ભળતું અટકાવવું.

👉 ઉત્તર :
• જમીનનું નિર્માણ : પૃથ્વીસપાટી પર આવેલા ખડકોના ઘસારણ અને વિઘટનથી કાંકરા, માટીની રજ (રેગોલિથ) બને છે. તેમાં જૈવિક અવશેષો, હવા અને ભેજ ભળતાં 'જમીન' (Soil) બને છે, જેમાં વનસ્પતિનો ઉછેર થાય છે.
• મહત્ત્વ : ભૂમિ એ માનવ સભ્યતાનો પાયો છે. ખેતી, ઉદ્યોગો, રહેઠાણ અને વનસ્પતિનો સમગ્ર આધાર જમીનની ગુણવત્તા પર રહેલો છે.
• જમીન સંરક્ષણના ઉપાયો : જમીનનું ધોવાણ અને ફળદ્રુપતા ઘટતી અટકાવવા માટે પડતર જમીનમાં વૃક્ષારોપણ કરવું, પર્વતીય ઢોળાવો પર પગથિયાં પદ્ધતિથી ખેતી કરવી, નદીઓ પર આડબંધ બાંધવા અને ઢોરો દ્વારા થતા અતિશય ચરાણ પર નિયંત્રણ મૂકવું.

👉 ઉત્તર :
• સ્થાન : લદાખ એ ભારતની ઉત્તરે હિમાલયમાં આવેલો કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ છે અને તે ભારતનું સૌથી મોટું ઠંડું રણ (Cold Desert) છે.
• કુદરતી રચના : તેની ઉત્તરે કારાકોરમ પર્વતમાળા અને દક્ષિણે જાસ્કર પર્વતમાળા આવેલી છે. સિંધુ અહીંની મુખ્ય નદી છે.
• આબોહવા : ઊંચાઈના કારણે હવા અતિશય પાતળી અને આબોહવા અતિ ઠંડી અને સૂકી હોય છે. ઉનાળામાં પણ તાપમાન નીચું અને શિયાળામાં રાત્રે તાપમાન -૩૦° સેન્ટિગ્રેડથી પણ નીચે જતું રહે છે.
• વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ : વરસાદ ઓછો હોવાથી વનસ્પતિ સાવ અલ્પ છે. નદી ખીણમાં દેવદાર, પોપ્લર અને અખરોટનાં વૃક્ષો થાય છે. પ્રાણીઓમાં યાક (મુખ્ય પાલતુ પ્રાણી), તિબેટીયન કાળિયાર, હિમદીપડા અને લાલ શિયાળ જોવા મળે છે.
• સંસ્કૃતિ : મોટાભાગના લોકો બૌદ્ધ ધર્મ પાળે છે. હેમિસ અને થિકસે જેવા પ્રસિદ્ધ બૌદ્ધ ગોમ્પા (મઠો) આવેલા હોવાથી તેને 'નાના તિબેટ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

👉 ઉત્તર :
માનવીય લોભ અને જંગલોના આડેધડ વિનાશને લીધે અનેક વન્યજીવો આજે લુપ્ત થવાના આરે છે, તેથી વન્યજીવ સંરક્ષણ અનિવાર્ય છે :

• ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ : ભારતમાં પ્રાચીન સમયથી મૌર્ય સમ્રાટ અશોકના સમયથી વન્યજીવોના રક્ષણ માટે કાયદા બનાવવાની પરંપરા રહી છે.
• કડક કાયદાકીય અમલ : વન્યજીવોના ચામડાં, દાંત, શિંગડાં અને હાડકાં મેળવવા થતા ગેરકાયદે શિકાર અને તસ્કરી સામે સખત દંડ અને સજાની જોગવાઈ કરવી.
• કુદરતી આવાસોનું રક્ષણ : જંગલો કપાતાં અટકાવવાં અને દાવાનળ (જંગલની આગ) ને તાત્કાલિક કાબૂમાં લેવા માટે વનતંત્રને આધુનિક સાધનોથી સજ્જ કરવું.
• અભયારણ્યો અને નેશનલ પાર્ક : સંકટગ્રસ્ત પ્રજાતિઓ માટે અભયારણ્યો, રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને જૈવ-આરક્ષિત ક્ષેત્રોનો વિકાસ કરવો (દા.ત. પ્રોજેક્ટ ટાઇગર, પ્રોજેક્ટ લાયન).
• વન્યજીવો માટે સમયસર તબીબી સારવારની વ્યવસ્થા કરવી અને પ્રજામાં વન્યજીવ પ્રેમ કેળવાય તેવા પ્રચાર-પ્રસાર માધ્યમો દ્વારા લોકજાગૃતિ લાવવી.

👉 ઉત્તર :
પૃથ્વી પરથી કુદરતી રીતે મળી આવતા અને માનવી પોતાની જરૂરિયાતો સંતોષવા માટે પોતાના જ્ઞાન-કૌશલ્યથી ઉપયોગમાં લઈ શકે તેવા તમામ તત્ત્વોને 'સંસાધન' (Resources) કહે છે :

• હવા, જળ, જમીન, વનસ્પતિ, પ્રાણીઓ અને ખનીજો એ કુદરત તરફથી મળેલી અણમોલ ભેટ છે.
• કોઈપણ દેશના આર્થિક વિકાસ અને રાષ્ટ્રીય અર્થતંત્ર માટે સંસાધનો 'કરોડરજ્જુ' સમાન છે.
• સંસાધનો મર્યાદિત હોવાથી તેમનો બગાડ અટકાવીને ટેક્નોલોજી દ્વારા પુનઃઉપયોગી બનાવવા જરૂરી છે.

👉 ઉત્તર :
જંગલો દેશના અર્થતંત્રમાં અનેકવિધ પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ આર્થિક યોગદાન આપે છે :

• ઇમારતી લાકડું : સાગ, સાલ અને સીસમ જેવું ઉત્કૃષ્ટ લાકડું મકાન બાંધકામ અને કલાત્મક ફર્નિચર બનાવવા માટે મળે છે.
• ઉદ્યોગો માટે કાચો માલ : દેવદાર અને ચીડના પોચા લાકડામાંથી દિવાસળી, કાગળનો માવો, પેકિંગ બોક્સ અને રમતગમતના સાધનો બને છે. વાંસમાંથી ટોપલા-ટોપલી, કાગળ અને રેયોન બને છે.
• ગૌણ વનપેદાશો : જંગલોમાંથી લાખ, ગુંદર, રાળ, મધ, કાથો, મીણ અને હરડે, બહેડા, આમળાં જેવી હજારો મૂલ્યવાન આયુર્વેદિક ઔષધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે.
• રોજગારી : જંગલો આદિવાસી અને વનવાસી પ્રજાને લાકડાં કાપવા, વનપેદાશો એકઠી કરવા જેવા કાર્યો દ્વારા આજીવિકા પૂરી પાડે છે.

👉 ઉત્તર :
વિશ્વના સૌથી મોટા અને ગરમ 'સહારાના રણ' (આફ્રિકા) ની જૈવવૈવિધ્યતા નીચે મુજબ છે :

• વનસ્પતિ સૃષ્ટિ : અત્યંત ગરમ અને શુષ્ક આબોહવાને કારણે અહીં વનસ્પતિ ખૂબ ઓછી છે. પાણીની બચત કરવા લાંબા મૂળ અને કાંટાવાળા થોર, બાવળ અને ઝાડી-ઝાંખરાં ઊગે છે. જ્યાં ભૂગર્ભજળ સપાટી પર આવે છે તેવા રણદ્વીપો (Oasis) માં લીલાછમ ખજૂરીના બગીચાઓ જોવા મળે છે.
• પ્રાણી સૃષ્ટિ : રણનું વહાણ ગણાતું ઊંટ અહીંનું મુખ્ય પ્રાણી છે. આ ઉપરાંત રણનું શિયાળ, ઝરખ, જંગલી બિલાડી, સાપ, કાચીંડા, ઘો અને અત્યંત ઝેરી રણના વીંછી જેવાં સૂકી આબોહવામાં અનુકૂલન સાધતાં પ્રાણીઓ વસે છે.

👉 ઉત્તર :
માનવ વપરાશ, ખેતી અને ઉદ્યોગો માટે જરૂરી એવા મીઠા પાણીની જરૂરિયાત સામે તેની પ્રાપ્તિમાં સર્જાતી તીવ્ર અછત કે અસમતુલાને 'જળતંગી' (Water Scarcity) કહે છે.

• જળતંગીનાં મુખ્ય કારણો :
૧. સતત વધતી જતી વસ્તી અને અનાજ-ખોરાકની વધતી માંગ.
૨. વધુ પાણી પીતા રોકડિયા પાકોનું વાવેતર અને ખેતીમાં પાણીનો બેફામ બગાડ.
૩. ઝડપી શહેરીકરણ અને આધુનિક ભૌતિક જીવનશૈલીમાં પાણીનો વધતો વપરાશ.
૪. ટ્યુબવેલ (બોરવેલ) દ્વારા ભૂગર્ભજળનો ક્ષમતા કરતાં વધુ પડતો ઉપાડ, જેનાથી ભૂગર્ભ જળસ્તર ચિંતાજનક રીતે ઊંડે ઊતરી ગયાં છે.
૫. નદીઓ અને જળાશયોમાં ગંદા પાણીના નિકાલથી ઉપલબ્ધ જળ પ્રદૂષિત થવું.

👉 ઉત્તર :
વરસાદના વહેતા પાણી કે જોરદાર પવન દ્વારા જમીનના ઉપલા ફળદ્રુપ કણોનું ઘસાઈ જવું એટલે જમીન-ધોવાણ. તેને રોકવાના ઉપાયો :

• વૃક્ષારોપણ : પડતર, ખુલ્લી અને નદીકાંઠાની જમીનમાં મોટા પાયે વૃક્ષો વાવવાં, કારણ કે વૃક્ષોનાં મૂળ જમીનના કણોને જકડી રાખે છે.
• પગથિયાં પદ્ધતિ : પહાડી અને ઢોળાવવાળા વિસ્તારોમાં ઢોળાવની આડે પગથિયાં આકારના ખેતરો (Terrace Farming) બનાવી ખેતી કરવી.
• આડબંધ અને ચેકડેમ : પાણીના ભારે પ્રવાહનો વેગ ધીમો પાડવા માટે ખેતરોની ફરતે પાળા બાંધવા અને નદી-નાળાઓ પર આડબંધ બાંધવા.
• ચરાણ નિયંત્રણ : પશુઓ દ્વારા જમીન પર થતા અનિયંત્રિત અતિશય ચરાણ પર કડક નિયંત્રણ મૂકવું.
• શેલ્ટર બેલ્ટ : રણની આજુબાજુના વિસ્તારોમાં ધૂળની ડમરીઓ અને પવનનો વેગ રોકવા વૃક્ષોની રક્ષક હારમાળા (Shelterbelts) ઉગાડવી.

• ૧. લદાખ : ભારતની છેક ઉત્તરે જમ્મુ-કાશ્મીરની પૂર્વ બાજુએ આવેલો પર્વતીય કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ (ઠંડું રણ).
• ૨. કચ્છનું રણ : ગુજરાત રાજ્યની ઉત્તર-પશ્ચિમ સરહદે આવેલો સફેદ ક્ષારીય રણ પ્રદેશ.
• ૩. નર્મદા નદી : મધ્યપ્રદેશના અમરકંટકમાંથી નીકળી ગુજરાતમાં ભરૂચ નજીક ખંભાતના અખાતને મળતી પશ્ચિમવાહિની નદી.
• ૪. સાબરમતી નદી : રાજસ્થાનની અરવલ્લી પર્વતમાળામાંથી નીકળી ગુજરાતમાં અમદાવાદ થઈને ખંભાતના અખાતને મળતી નદી.
• ૫. અંદમાન અને નિકોબાર ટાપુઓ : ભારતની પૂર્વ દિશાએ બંગાળની ખાડીમાં દક્ષિણ તરફ પથરાયેલો દ્વીપસમૂહ.