🏫 શ્રી લાખાબાવળ કુમાર શાળા
તા.જિ. જામનગર | ધોરણ : ૭ સામાજિક વિજ્ઞાન
સંકલન કર્તા : ઝાલા રાજેન્દ્રસિંહ પ્રતાપસિંહ • 9099397144 / 9913172830

પ્રકરણ ૧૭ : જાતિગત ભિન્નતા

નાગરિકશાસ્ત્ર | લિંગભેદ નાબૂદી, બાળઉછેર, રૂઢિગત માન્યતાઓ અને નારી સશક્તિકરણ

ધોરણ ૭ સા.વિ. નારી સશક્તિકરણ
"દીકરો અને દીકરી એક જ સિક્કાની બે બાજુઓ સમાન છે. જાતિગત ભેદભાવો મિટાવીને કન્યાઓને શિક્ષણ અને વિકાસની સમાન તકો આપવી એ જ સશક્ત રાષ્ટ્રના નિર્માણનો સાચો માર્ગ છે."
વાંચી સંભળાવતી ઓડિયો સ્પીક સુવિધા (Text-to-Speech) & Accordion :
નીચે આપેલા કોઈપણ વિભાગના શીર્ષક પર ક્લિક કરવાથી તે પ્રશ્નોત્તરી ખુલશે અને બંધ થશે. સાથે આપેલા સ્પીકર બટન () પર ક્લિક કરશો એટલે મોબાઈલ કે કમ્પ્યુટર તે લખાણ સ્પષ્ટ ગુજરાતી અવાજમાં વાંચી સંભળાવશે!
૧. યોગ્ય શબ્દ વડે ખાલી જગ્યા પૂરો
(૧) જાતિગત ભિન્નતાની અસર મોટે ભાગે ............ માં જોવા મળે છે.

👉 જાતિગત ભિન્નતાની અસર મોટે ભાગે ગામડાં (ગ્રામીણ વિસ્તારો) માં જોવા મળે છે.

(૨) ઈ.સ. ૨૦૧૧માં પ્રતિ હજાર પુરુષ સામે સ્ત્રીઓનું પ્રમાણ ............ હતું.

👉 ઈ.સ. ૨૦૧૧ની વસ્તીગણતરી મુજબ ભારતમાં પ્રતિ હજાર (૧૦૦૦) પુરુષો સામે સ્ત્રીઓનું પ્રમાણ ૯૪૩ (943) હતું.

૨. નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં ઉત્તર આપો
(૧) બાળઉછેર અંગે કઈ-કઈ બાબતોમાં ભેદભાવ જોવા મળે છે?

👉 ઉત્તર : આપણા સમાજમાં રૂઢિગત માન્યતાઓને કારણે બાળઉછેરમાં દીકરા-દીકરી વચ્ચે ખોરાક, કપડાં, રમતગમતનાં સાધનો, હરવા-ફરવા અને શિક્ષણ મેળવવામાં સ્પષ્ટ ભેદભાવ જોવા મળે છે. ખાસ કરીને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં કન્યાઓને ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવવામાં કે નિર્ણયો લેવામાં મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે.

(૨) ઘરકામમાં કઈ-કઈ બાબતોમાં ભેદભાવ જોવા મળે છે?

👉 ઉત્તર : ઘરકામમાં રસોઈ બનાવવી, વાસણ સાફ કરવાં, કપડાં ધોવાં કે નાના ભાઈ-બહેનને સાચવવાની જવાબદારી મોટેભાગે કન્યાઓને સોંપવામાં આવે છે; જ્યારે બહારનાં કામો, સાયકલ કે બાઇક શીખવવામાં અને બહાર હરવા-ફરવા માટે છોકરાઓને વધુ પ્રાથમિકતા અને છૂટછાટ આપવામાં આવે છે.

(૩) રૂઢિગત રીતે પ્રાથમિક શિક્ષણ પૂર્ણ થાય તેમાં કોની સંખ્યા વધારે હોય છે?

👉 ઉત્તર : જૂની રૂઢિગત પરંપરાઓ અને માનસિકતાને કારણે પ્રાથમિક શિક્ષણ પૂર્ણ થાય તેમાં કન્યાઓ કરતાં છોકરાઓની સંખ્યા વધારે જોવા મળતી હતી (કારણ કે ઘણી કન્યાઓને ઘરકામ કે નાની વયે ભણવામાંથી ઉઠાડી લેવામાં આવતી હતી).

૩. નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યોમાં ઉત્તર આપો
(૧) મહિલા સશક્તીકરણ માટે સરકાર કેવા પ્રયત્નો કરે છે?

👉 ઉત્તર : મહિલા સશક્તીકરણ માટે સરકાર મહિલાઓને આત્મનિર્ભર બનાવવા પશુપાલન, ગૃહઉદ્યોગો અને નાના વેપારો માટે સબસિડીયુક્ત લોન આપે છે. 'સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા' અને 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' હેઠળ મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકોને પ્રોત્સાહન અપાય છે. ઉપરાંત, કન્યાઓ માટે મફત શિક્ષણ, હોસ્ટેલ સુવિધા અને વિશેષ શિષ્યવૃત્તિ યોજનાઓ ચલાવવામાં આવે છે.

(૨) કયાં-કયાં કામમાં મહિલાઓ આજે પણ ઓછી જોવા મળે છે?

👉 ઉત્તર : રૂઢિગત સામાજિક માન્યતાઓને લીધે આજે પણ સૈન્ય (આર્મી), પોલીસ દળ, ડ્રાઇવિંગ, ભારે મશીનરી ઉદ્યોગો, ખનન ક્ષેત્ર અને ઉચ્ચ ટેકનિકલ નોકરીઓમાં પુરુષોની સરખામણીએ મહિલાઓ ઓછી જોવા મળે છે.

(૩) આઝાદી સમયે મહિલાઓ કઈ રીતે આંદોલનમાં જોડાઈ હતી?

👉 ઉત્તર : દેશના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં મહાત્મા ગાંધીજીની આગેવાની હેઠળના અહિંસક આંદોલનો, દાંડીકૂચ અને સવિનય કાનૂનભંગમાં ગુજરાત સહિત દેશભરની મહિલાઓ કસ્તૂરબા ગાંધી સાથે ખભેખભા મિલાવીને પ્રભાતફેરી, ધરણાં અને જેલવાસ વેઠીને સક્રિયપણે જોડાઈ હતી.

૪. ટૂંક નોંધ લખો
(૧) નારી સશક્તીકરણ (Women Empowerment)
👉 ઉત્તર :
નારી સશક્તીકરણ એટલે સ્ત્રીઓને સામાજિક, આર્થિક, શૈક્ષણિક અને રાજકીય રીતે સક્ષમ બનાવી પોતાના નિર્ણયો જાતે લેવાની સત્તા આપવી :

• બહુમુખી ભૂમિકા : આજના આધુનિક યુગમાં મહિલાઓ માત્ર ઘરકામ કે બાળઉછેર સુધી સીમિત ન રહેતાં, આર્થિક ઉપાર્જન (કમાણી) માં પરિવારનો મુખ્ય આધારસ્તંભ બની છે.
• વિવિધ ક્ષેત્રોમાં સિદ્ધિ : વર્તમાન સમયમાં ભારતીય મહિલાઓ શિક્ષણ, આરોગ્ય, રમત-જગત, સૈન્ય, પોલીસ, રાજકારણ, અવકાશ વિજ્ઞાન (કલ્પના ચાવલા, સુનિતા વિલિયમ્સ) અને કોર્પોરેટ ક્ષેત્રે ટોચના પદો શોભાવી રહી છે.
• સરકારી પ્રયાસો : સરકાર દ્વારા છેલ્લા બે દાયકાથી કન્યા કેળવણી, પશુપાલન, કુટીર ઉદ્યોગો અને 'મિશન મંગલમ' જેવા સ્વસહાય જૂથો (Self Help Groups) દ્વારા મહિલાઓને આર્થિક રીતે પગભર કરવા વિશેષ યોજનાઓ અને કાયદાકીય રક્ષણ પૂરું પાડવામાં આવ્યું છે.
(૨) ભારતમાં શિક્ષણ અને રૂઢિગત માન્યતા
👉 ઉત્તર :
ભારતીય સમાજમાં શિક્ષણ અને જાતિગત ઉછેર બાબતે વર્ષોથી રૂઢિચુસ્ત માનસિકતા પ્રવર્તતી હતી :

• જૂની રૂઢિગત માન્યતાઓ : સમાજમાં એવી ખોટી માન્યતા હતી કે દીકરી તો પારકું ધન છે, તેણે મોટા થઈને સાસરે જઈ રસોઈ જ કરવાની છે. આ માનસિકતાને લીધે દીકરીઓને શાળાએ મોકલવામાં આવતી નહિ અથવા માત્ર પ્રાથમિક શિક્ષણ આપીને ભણવામાંથી ઉઠાડી લેવામાં આવતી અને નાની વયે બાળલગ્ન કરી દેવાતાં.
• ગામડાંની સ્થિતિ : દીકરીને ઉચ્ચ અભ્યાસ કે નોકરી માટે બહારગામ કે શહેરમાં મોકલવાને બદલે પોતાના વિસ્તારમાં જ રાખવાનો આગ્રહ રખાતો હતો.
• આધુનિક પરિવર્તન અને સરકારી નીતિ : છેલ્લા બે દાયકામાં સરકાર અને પ્રબુદ્ધ સમાજના જાગૃતિ અભિયાનો (જેમ કે 'બેટી બચાવો, બેટી પઢાવો', 'શાળા પ્રવેશોત્સવ', કન્યા કેળવણી રથ) થી કન્યા શિક્ષણમાં ક્રાંતિકારી પરિવર્તન આવ્યું છે. આજે કન્યાઓ ઉચ્ચ ડિગ્રીઓ મેળવીને દેશના વિકાસમાં બરોબરીનું યોગદાન આપી રહી છે.